PapiamentoHealthcare & Patients' rights17 April 2026 · 5 min read · 1 view

Ora e sistema faya: un pashent sin AZV, sin c'e sa

Un pashent a perde su AZV pa un eror administrativo na CENSO. Aunke CENSO a coregi esaki, cobertura no a bolbe automaticamente. Esaki ta aceptabel?

Dr. Jayburtt J. Dijkhoff
Expert in Health Law, Healthcare Quality and Social Reflection
Ora e sistema faya: un pashent sin AZV, sin c'e sa

Den mi trabou diario, mi ta haya algun biaha situacionnan cu ta mustra no solamente un problema individual, sino tambe debilidadnan den nos sistema.

Un caso reciente ta toca un homber cu a bai den exterior pa dos luna pa yuda su mama cu tratamento medico. Ora ela bolbe Aruba, ela descubri algo cu ningun hende lo spera: CENSO a kita su nomber for di registro civil. Riba nan mes autoridad (ambtshalve), nan a determina cu e no ta biba na Aruba. Segun CENSO despues a wordo confirma, esaki tawata pa un eror administrativo. Su mayornan a keda registra, pero e no.

E pregunta ta: ta aceptabel cu un ciudadano mester sa tur regla di gobierno, of ta gobierno mester guia e ciudadano?

Consecuencia directo: sin seguro, sin proteccion

Pa motibo di esaki, e pashent a perde su cobertura di AZV mesora.

Corda: esaki no ta un detaye administrativo. Esaki tin consecuencia real:

  • E mester a paga su propio remedi na botica,
  • Ela keda sin acceso normal na cuido medico,
  • Ela confronta incertidumbre y presion financiero.

CENSO a manda un carta confirmando cu tabata un eror administrativo y cu e registro a wordo coregi. Pero, a pesar di esaki … e pashent ainda no tawatin AZV.

Confusion total: “Tur cos ta coregi”

Ora nos a contacta CENSO pa pidi aclariacion, e contesta tawata cla: “Nada no ta robes, esaki a wordo coregi caba siman pasa.” Pero e realidad tawata otro: e pashent ainda tawata paga su propio remedi. Recibo di botica a mustra esaki claramente.

E momento di realizacion

Despues di mas investigacion, CENSO a tuma contacto cu AZV. Un dia despues, e contesta a yega: Re-inscripcion (herinschrijving) na AZV no ta automatico.

Pa wordo poni bek den sistema di AZV, e pashent mester:

Sin esaki, no tin cobertura.

Esaki ta aceptabel?

Desde punto di bista di ciudadano y pashent, e contesta ta claro: No.

Un ciudadano cu:

  • a wordo kita pa un eror administrativo y,
  • despues a wordo coregi oficialmente?

E persona asina no mester keda responsabel pa descifra procedimentonan interno entre institutonan. Particularmente no ora e tema ta acceso na cuido medico.

Acceso na cuido no ta un luho, ta un derecho

E situacion aki no solamente ta inconveniente. E tin implicacionnan legal y humano hopi profundo.

Na Aruba:

  • Landsverordening Algemene Ziektekostenverzekering ta establece acceso na seguro medico,
  • Staatsregeling di Aruba ta reconoce cu gobierno tin e responsabilidad pa promove bienestar y cuido di salud.

Internacionalmente:

  • Tratado riba Derechonan Economico, Social y Cultural ta reconoce e derecho riba salud,
  • Tratado Europeo riba Derechonan Humano por wordo interpreta proceduralmente asina: sin acceso real na cuido, e Estado no ta cumpli cu su obligacion di proteha bida di e ciudadano.

Cu otro palabra: si un persona no tin acceso na cuido, gobierno no ta cumpli cu su deber pa proteha e bida y cuido di salud di su ciudadano.

Mas cu un caso: un “blind spot” den sistema

E caso aki ta mustra algo mas grandi: un buraco entre institutonan.

  • CENSO ta coregi e registro,
  • AZV tin su propio procedura y,
  • Ningun di nan no ta informa e pashent claramente.

E resultado: e ciudadano mester descifra e sistema su mes.

Dependencia riba suerte y contacto

Pensa un momento: si e pashent aki no a bai busca ayudo … of no tawata conoce e caminda… kico lo a pasa?

Den practica:

  • e ciudadano ta depende di abogado (si e por pag’e)
  • of di un hende cu “sa cu ken e mester papia.”

No tin un punto central, publico y structura pa resolve e tipo di situacionnan aki. Esaki no ta manera un sistema mester traha.

Eror di sistema cu consecuencia real

Esaki no ta un eror chikito. Esaki ta un eror di sistema cu ta:

  • limita acceso na cuido,
  • crea costo innecesario y,
  • pone ciudadano den inseguridad.

Y mas importante: e por afecta salud y bida di hende.

Kico ta un solucion razonabel?

Un solucion no mester ta complica. Pero e mester ta consciente y humano. Mi ta propone 3 punto.

1. Comunicacion cla

CENSO mester informa claramente:“Re-inscripcion na AZV no ta automatico. Bo mester tuma contacto cu nan.”

2. Coordinacion suave

Idealmente:

  • un notificacion automatico of,
  • un transferencia di informacion entre CENSO y AZV.

3. Servicio orienta na hende

Gobierno mester compronde: ciudadanonan no sa procedimentonan interno. Despues di e experiencia manera e escandalo Hulandes “toeslagen affaire”, nos mester reconoce: no tur ciudadano ta experto den e sistema.

Un cambio di mentalidad necesario

Actualmente, hopi sistema ta basa riba e idea:“E ciudadano lo haya su caminda.” Pero e realidad ta mustra otro: hopi hende no ta haya e caminda, y ta paga e prijs pa esaki.

E cambio necesario ta:“E sistema mester guia e ciudadano.” Incluso despues di a tuma contacto cu AZV, e contesta tawata cu mester warda te 5 dia laboral pa procesa e peticion.

Aunke esaki por ta un termino administrativo standard, den un caso unda cobertura medico a wordo perdi pa un eror administrativo, e pregunta ta si e sistema ta duna suficiente prioridad na urgencia y proteccion inmediato di e pashent.

Un instituto no ta un stempel mashin. E mester por diferencia entre tipo di situacion y nivel di riesgo. Den un situacion unda acceso na cuido ta na riesgo, velocidad di e proceso no ta un luho, sino un forma di proteccion.

Pero privacidad?

Kizas e institutonan por haya un argumento cu dato personal no por wordo comparti pa motibo di privacidad. Pero realidad ta cu ley mes ta ofrece espacio pa esaki.

Landsverordening persoonsregistratie ta permiti cu departamentonan ta comparti dato personal (art. 11), semper y cuando ta limita na lo cu ta necesario pa cumpli cu nan tarea publico.

Esaki ta pasa caba pa impuesto, vivienda y otro proceso. Por lo tanto, un coordinacion mas directo entre CENSO y AZV ta posibel.

Conclusion

E caso aki no ta un atake na un instituto. E ta un invitacion pa mehora e sistema.

Esaki no ta un eror di un solo instituto, sino un falta di conexion den e sistema. For di punto di bista di e ciudadano y pashent, e traspaso di informacion mester ta mas cla y mas simpel.

Gobierno no mester asumi cu e ciudadano lo haya su caminda. E sistema mester guia e ciudadano.

Nos pueblo merece e siguiente paso: un sistema cu ta mas humano, mas cla, y mas confiabel pa tur hende.

Kico awor?

Si e historia aki a mustra con un pashent por keda sin AZV y sin niun aviso cla, e pregunta ta bira directo: Kico bo ta haci ora e sistema faya—y bo ta sinti cu niun hende no ta responsabel?

E situacion aki no ta un excepcion raro. E ta un ehempel di con, sin claridad y sin control, un persona por keda vulnerabel sin cu e mes sa.

Y e peliger ta den esey. No solamente cu e sistema por faya, pero cu bo no ta realisa te ora cu esaki a pasa caba.

E problema no semper ta yega cu alarma. Hopi biaha e ta yega cu silencio.

E ley por existi. Reglanan por existi. Institucionnan por existi.

Pero si bo no ta verifica, no ta puntra, no ta sigui e proceso—

bo por descubri e problema ora ya ta mucho laat.

P’esey, proteccion real no ta solamente den e sistema.E ta tambe den man di e pashent mes.

No pa crea miedo. Pero pa crea claridad. Cuminsa cu pasonan simpel:

  • verifica bo status.
  • pidi confirmacion.
  • no asumi cu “tur cos ta bon” sin comproba.

Paso den e sistema, cos cu bo no verifica, por sali fo'i control. Y ora esaki pasa, e consecuencia ta cay pa bo.

Si bo kier compronde miho con pa maneha situacionnan manera esaki—y con pa evita keda sin claridad den momentonan critico—

lesa e buki "E derechonan di pashent."

Pa bo sa bo derecho, y usanan na ora.

Busca bo copia di e buki "E derechonan di pashent" na Plaza bookshop of order directamente aki.

ShareWhatsAppFacebookXLinkedIn
#Papiamento#Governance#Healthcare#Patients rights#Aruba

Join the conversation

Comments are read before they appear.

Keep reading

8 May 2026 · 5 min
Poco riesgo no ta cero riesgo: Kico Aruba mester di DVG pa Hantavirus aworaki
4 May 2026 · 8 min
The Elephant Was Never Pink. It Was Always White
4 May 2026 · 5 min
E olifanti no ta ros, e ta blanco: fusion hospitalnan Aruba?
← All essays
© 2026 Jayburtt Dijkhoff · Privacy Policy · Cookie Policy