HOFA: un decision pa autonomia berdadero (Parti 1)
Aruba ta para dilanti un decision importante: Acepta Rijkswet HOFA, si of no? Awor kico e ta: un menasa of un bendicion disfrasa?

Aruba ta para dilanti un decision importante: Acepta Rijkswet HOFA, si of no? Hopi hende ta mira esaki como un lucha fuerte entre Aruba y Hulanda.
E lucha aki nos por yama ‘autonomia vs. supervision financiero’. E discusion ta draai rond di e dilema si nos ta perde nos autonomia cu tanto nos a bringa p’e cu nos Status Aparte.
Otronan ta bisa cu Rijskwet HOFA ta un alivio financiero. Awor kico e ta: un menasa of un bendicion disfrasa?
Si nos ta hopi honesto, e pregunta ta mas profundo ainda: kico nos a haci cu nos autonomia den e ultimo 40 aña? Of pa bis’e den lenguahe di Hulanda: Nos institucionnan ta suficiente fuerte pa sostene nos?
E relacion cu Hulanda
Durante añanan, e relacion entre Aruba y Hulanda a wordo marca pa desconfianza mutuo. Aruba ta busca pa mantene su autonomia constantemente. Hulanda ta busca stabilidad financiero pa por para garantia, prome cu Aruba por fia placa riba mercado internacional. Prome cu firma, Hulanda ta puntra con a para cu nos finansa. Y aña den, aña afor, e situacion no ta bunita.
Cada bes cu nos no logra maneha nos finansa cu disciplina, Hulanda ta reacciona cu mas supervision. Esaki a hiba na un patronchi na unda cu Aruba ta desespera y reacciona fuerte, sigur despues di e punto culminante na 2015.
Ta di compronde di un banda cu e scandal di welga di hamber, di e Minister president e tempo ey, tawata pa defende nos autonomia.
Pero door di no a mustra transparencia financiero y cumpli cu palabracion, Hulanda a rabia masha hopi, y e relacion a daña oficialmente desde e momento ey. For di punta di bista di autonomia, mi ta compronde pakico gobierno a tuma un decision drastico asina. Pero esaki a causa cu nos ta mas cu 10 aña den un ciclo vicioso.
E causa di e ciclo: mal gobernacion
E ciclo aki ta e curason di e discusion actual. Hopi profesional y academico cu a bay mi dilanti, incluyendo e propio ex minister di e partido politico en cuestion, dr. Mito Croes (d.f.m.), a bisa hopi biaha e mesun cos. Gobierno ta haci bon politica (y mantene e votadonan contento), pero ta goberna masha malo (of na Ingles: “Good politics, bad governance”).
Ta comprendibel tambe awor dicon Hulanda a cuminsa exigi mas structura. Aruba ta reacciona cu no por, nos autonomia! Hulanda ta wak atrobe, pero ‘ni musca ta bula’ den e situacion financiero. Hulanda ta keda para ariba cu mester tin mas structura. Aruba na su turno ta bolbe reacciona fuerte. Nos ta den un ciclo emocionalmente y mentalmente cu ta agota nos, y casi den un “lock down” cu nos mes a crea.

dr. Jayburtt J. Dijkhoff, imagen inspira pa su biahe pa Dubai y uso di Inteligencia Artificial.
Un sistema cu no ta funciona
E consecuencia? Un problema structural cu ta agrega presion. E causa di tur nos problema di autonomia no ta Hulanda.
Ta nos sistema di un solo partido cu ta manda riba tur cos: e asina yama partitocracia.
Parlamento ta bira djis su brasa y ‘stempel mashin’. E ta hiba na falta di control total riba gobierno. Presidente di Parlamento tambe ta sucumbi na presion y hopi biaha no ta yama reunion pa discuti topiconan importante cu por critica gobierno.
Cu ministernan ta wordo persigui penalmente, no ta prueba cu parlamento ta trahando bon y cu parlamento no ta corupto den e sistema aki. E ta simplemente un wega politico di oposicion, cu ora nan yega na poder, ta haci esaki pa elimina contrincantenan via mecanismonan estableci.
Pasobra sino, dificilmente nos por saca otro conclusion, cu ta mucho mas minister y funcionarionan halto mester a bay cera caba. Pero corda, mi no ta contra ningun partido politico, sino e sistema mes.
No tin trias politica real
Mi no ta culpa Aruba tampoco. E fenomeno di un dominio total di un partido politico, ora e yega na mando ta masha comun den paisnan chikito. Sinembargo esaki kiermen den practica cu no tin trias politica y no tin e control debido, pa frena gobierno y corupcion.
Institucionnan hopi biaha no ta suficiente independiente y ta haya presion, sin cu nan por actua debidamente contra mandatarionan y e partido politico na poder. Autornan, expertonan y ciudadano comun a reconoce esaki hopi biaha. Den e siguiente articulo mi lo splica tambe cu riba dje, Aruba ta confronta sclavitud mental, cu sigur no ta yuda e situacion penoso cu nos ta aden.
E problema structural aki cu tur su causa y efecto, ta mustra pakico HOFA ta bin na mesa. Den e siguiente articulo lo mi sigui amplia riba HOFA: si Aruba no firma HOFA, kico awor?
Kico pa haci awor?
Si bo a reconoce algo den esaki, no lag'e keda na nivel di pensamento. HOFA no ta un concepto leu; e ta toca directamente nos bida diario, nos libertad y e decisionnan importante pa nos comunidad. Dicon? Pasobra tur esaki ta tuma luga tras di cortina pero den nos nomber. Un prome paso simpel ta pa mira unda bo ta acepta control sin puntra, unda silencio a bira normal, y unda “proteccion” a cuminsa limita bo autonomia. Di eynan, bo por cuminsa cu pasonan chikito: hasi pregunta, pidi claridad, y pone bo bos riba papel si ta necesario. Y si bo kier guia practico den con pa haci esaki paso pa paso, mi a colecta toolsnan y enfoke necesario pa yudabo den e curso Yabinan di Poder, unda autonomia no ta un idea, pero un practica cu bo por usa den bida real.
Jayburtt J. Dijkhoff, PhD
Experto den derechonan di Salud, calidad di cuido y reflexion social


